Overspel gaat niet alleen over een overtreden grens. Het gaat ook over de omstandigheden die een relatie soms kwetsbaarder maken voor het overschrijden van die grens.
Wanneer overspel aan het licht komt, draait de aandacht vaak direct om wat er is gebeurd. De appjes die werden ontdekt, de geheime ontmoetingen of de affaire zelf. Toch komt er bij veel stellen na verloop van tijd nog een andere vraag op tafel: hoe heeft dit kunnen gebeuren?
Dat is een lastige vraag. Niet omdat er geen antwoorden zijn, maar omdat we vaak bang zijn dat een verklaring automatisch een excuus wordt. Alsof begrip meteen betekent dat we het gedrag goedkeuren. Maar verklaren is iets anders dan goedpraten.
De verantwoordelijkheid voor overspel ligt bij degene die ervoor kiest de grenzen of afspraken van de relatie te overschrijden. Tegelijkertijd laat onderzoek zien dat sommige relaties kwetsbaarder worden voor overspel dan andere. Niet omdat er iets fundamenteel mis is met die relatie, maar omdat bepaalde omstandigheden de verbinding tussen partners onder druk kunnen zetten.
Zoals een coach na een verloren wedstrijd niet alleen kijkt naar de beslissende fout, maar naar het hele spelverloop, kan het waardevol zijn om ook naar de context rondom overspel te kijken. Niet om schuld te verdelen, maar om te begrijpen wat er op het veld gebeurde voordat de overtreding werd gemaakt.
Overspel begint bij de spelregels
Voordat we het over de voedingsbodem van overspel hebben, is het belangrijk om stil te staan bij wat overspel eigenlijk betekent. Dat blijkt minder vanzelfsprekend dan veel mensen denken. Waar de ene partner een emotioneel intiem contact met iemand anders al als ontrouw ervaart, legt een ander de grens pas bij fysiek of seksueel contact. Moderne relatieonderzoekers maken daarom onderscheid tussen seksuele, emotionele en online ontrouw. Wat als overspel wordt ervaren, hangt vaak samen met de expliciete en impliciete afspraken die partners met elkaar hebben gemaakt.
In sporttermen heeft ieder team zijn eigen spelregels. Niet ieder team speelt exact hetzelfde spel, maar spelers moeten wel weten waar de lijnen liggen. Zodra één speler buiten die afspraken gaat spelen zonder dat de ander daarvan op de hoogte is of daarmee instemt, ontstaat er schade aan het vertrouwen. Vanuit dat perspectief gaat overspel uiteindelijk niet alleen over seks of verliefdheid, maar vooral over het schenden van vertrouwen binnen de afspraken van de relatie.
Wanneer de verbinding onder druk komt te staan
Een van de meest consistente bevindingen uit onderzoek naar overspel is dat emotionele afstand een relatie kwetsbaarder kan maken. Die afstand ontstaat meestal niet van de ene op de andere dag. Vaak gaat het om een geleidelijk proces waarin werk, kinderen, mantelzorg, financiële zorgen of andere verantwoordelijkheden steeds meer aandacht opeisen. De focus verschuift naar alles wat geregeld moet worden en ongemerkt krijgt de relatie zelf minder ruimte.
Veel stellen functioneren in zo’n periode nog uitstekend als team. Het huishouden draait, de agenda klopt en de dagelijkse verantwoordelijkheden worden verdeeld. Juist daardoor kan de indruk ontstaan dat het eigenlijk best goed gaat. Ondertussen kunnen gesprekken oppervlakkiger worden, wordt waardering minder uitgesproken en voelen partners zich minder gezien of gehoord door elkaar. Het samenspel blijft bestaan, maar de verbinding eronder wordt minder vanzelfsprekend. Onderzoek laat zien dat juist dit soort processen een relatie kwetsbaarder kunnen maken voor overspel.
Een voedingsbodem is geen oorzaak
Hier raken we misschien wel de belangrijkste nuance van dit hele onderwerp. Relatieproblemen veroorzaken geen overspel.
De meeste stellen maken periodes mee waarin ze zich minder verbonden voelen, onder stress staan of minder tevreden zijn over hun relatie, zonder dat er ooit sprake is van ontrouw. Tegelijkertijd zijn er ook mensen die vreemdgaan terwijl ze hun relatie als gelukkig beschrijven. Dat laat zien dat overspel nooit volledig te verklaren is vanuit de relatie alleen.
Onderzoekers wijzen daarom op een combinatie van factoren. Naast relationele omstandigheden spelen ook persoonlijke kenmerken, levensfase, behoefte aan bevestiging, impulsiviteit, gelegenheid en individuele keuzes een rol. Een voedingsbodem vertelt ons dus niet waarom iemand uiteindelijk vreemdgaat. Wat het wel doet, is inzicht geven in de omstandigheden die een relatie kwetsbaarder kunnen maken voor verleiding, geheimhouding of emotionele verbondenheid buiten de relatie.
De uiteindelijke keuze om een grens of afspraak over te gaan, blijft altijd de verantwoordelijkheid van degene die die keuze maakt.
Wat kunnen stellen hiervan leren?
De belangrijkste les uit onderzoek naar overspel is misschien niet hoe we overspel voorkomen, maar hoe we een relatie veerkrachtig houden. Sterke relaties ontstaan niet vanzelf en blijven ook niet vanzelf sterk. Net als succesvolle teams investeren ze voortdurend in communicatie, vertrouwen en verbinding. Niet pas wanneer de wedstrijd dreigt te worden verloren, maar juist tijdens de dagelijkse trainingen waarin de basis wordt gelegd.
Dat betekent overigens niet dat een sterke relatie een garantie biedt tegen overspel. Was het maar zo eenvoudig. Ook sterke relaties kunnen worden geconfronteerd met ontrouw. Wat onderzoek wel laat zien, is dat partners die zich gezien, gehoord en gewaardeerd voelen doorgaans beter in staat zijn om moeilijke periodes samen door te komen.
Juist daarom is het belangrijk om signalen van afstand serieus te nemen voordat ze uitgroeien tot een kloof. Niet omdat iedere kloof automatisch leidt tot overspel, maar omdat verbinding onderhoud vraagt. Net als in de sport vraagt een goed team niet alleen aandacht op wedstrijddagen, maar juist ook op de momenten waarop er niets aan de hand is.
Misschien is dat wel de belangrijkste les. Een kwetsbare relatie leidt niet automatisch tot overspel en overspel ontstaat niet altijd vanuit een kwetsbare relatie. Relaties zijn daarvoor simpelweg te complex. Maar wie begrijpt hoe relaties onder druk kunnen komen te staan, begrijpt vaak ook beter hoe belangrijk het is om te blijven investeren in het samenspel.
Want een gezonde relatie draait uiteindelijk niet alleen om het voorkomen van overtredingen, maar om het bouwen aan een team waarin beide spelers weten dat ze ertoe doen.
Ben je op zoek naar hulp of handvatten? Neem dan contact op. leonie@de-relatiepraktijk.nl
